Domowa apteka

Szarłat spożywczy (Amaranthus cruentus)

Amarantus, czyli szarłat należy do najstarszych roślin uprawnych świata. Historia jego uprawy sięga 5000 lat. Jego niezwykłe walory odżywcze doceniali Inkowie, Majowie i Aztekowie. Po kukurydzy, ziemniakach i fasoli była to najważniejsza roślina uprawna o wszechstronnym zastosowaniu.

Anyż – Illicium verum

Anyż (anyż gwiazdkowy/gwiaździsty, badian) to wiecznie zielone, niewysokie drzewo z rodziny magnoliowatych, pochodzące z Azji południowo-wschodniej. Jego białożółte kwiaty dojrzewając wytwarzają suche owoce, przypominające gwiazdę – stąd nazwa rośliny. Chińska nazwa “bat gok” lub “ba jiao” (obie oznaczają “osiem rogów, ośmiokąt”) także nawiązuje do kształtu ośmioramiennej gwiazdki. W medycynie chińskiej anyż gwiazdkowaty jest także znany jako “ba jiao hui xiang” co oznacza “ośmiokątny koper” .

Sprowadzono ją do Polski poprzez Rosję i Skandynawię ale pochodzi z Ameryki Północnej. We wschodniej części Ameryki, od kanadyjskich wielkich jezior po Florydę rosną trzy gatunki aronii: czarnoowocowa, czerwona i śliwolistna. Nie jest wymagająca w uprawie, dobrze znosi zimowe chłody i nieurodzajną glebę więc można ją uprawiać tam, gdzie nie dają sobie rady inne krzewy. Nadaje się na soki, dżemy, nalewki. Prawdopodobnie Polska jest jedynym krajem, w którym produkuje się z niej smaczne i zdrowe wino.

Bazylia pospolita (Ocimum basilicum L.), zwyczajowo zwana też bazylią wonną, jest gatunkiem jednorocznym. Roślina ta ma liście w różnych kolorach. Mogą być one białe, zielone a nawet purpurowe. Na spodniej stronie liści znajdują się gruczoły wytwarzające olejek eteryczny.

Borówka brusznica (Vaccinium vitis idaea L.) Syn.: borówka czerwona jest to niski podkrzew zaliczany do rodziny Wrzosowatych (Ericaceae). Występuje jako krzewinka wysokości do 40 cm, o łodygach wzniesionych i liściach zimotrwałych, skórzastych, ułożonych skrętolegle, jajowatych lub owalnych z lekko podwiniętymi brzegami; od spodu widoczne gruczoły w postaci kropek. Kwitnie i owocuje od maja do lipca, a w naszych warunkach zakwita zazwyczaj powtórnie i owocuje we wrześniu i październiku. Kwiaty, ułożone w groniaste kwiatostany, są małe, dzwonkowate, białe lub różowe. Owocem jest jagoda, początkowo biało-zielonkawa, która w miarę dojrzewania czerwienieje. Proces ten trwa jeszcze po zbiorze jagód.

Betula pendula ROTH. (B. verrucosa EHRH.) — brzoza brodawkowata (b. zwisła)

Brzoza brodawkowata swym zasięgiem obejmuje prawie całą Europę, z wyjątkiem Hiszpanii, Grecji i południowego cypla Włoch. Ponadto występuje w części Azji Mniejszej, na Kaukazie i w zachodniej Syberii. W górach brzoza nie dochodzi wysoko, na ogół do 700—800 m; pojedyncze okazy w Tatrach sięgają jednak 1480 m n.p.m., a w Alpach znacznie wyżej, bo do 2000 m n.p.m.

Historia uprawy buraka sięga prawdopodobnie 800 lat p.n.e. Według prastarych pism babilońskich uprawiano go w ogrodach jednego z ówczesnych władców. Stamtąd trafił do Grecji a następnie do Rzymu. W średniowieczu uprawiano buraki we Francji i na półwyspie appenińskim, później także w Niemczech. Pierwszą systematykę odmian buraka opisał Karol Linneusz w roku 1753. Do Polski warzywo trafiło z rejonów śródziemnomorskich i dziś nie potrafimy sobie wyobrazić prawdziwej polskiej Wigilii bez tradycyjnego barszczu podawanego na czysto lub z grzybowymi uszkami albo Wielkanocy bez ćwikły podawanej do pieczonych mięs.

Cebula ogrodowa (Cebula zwyczajna) (Allium cepa L., 2n=16, 32) Należy do rodzaju (Allium L.) z rodziny liliowatych (Liliaceae Juss.)

Do tego samego rodzaju (Allium L.) należą: 1. P o r (Allium porrum L., 2n=32) 2. Allium kurrat Schweinf (2n=32) – blisko spokrewniona z porem stara roślina uprawowa Egiptu 3. Szczypiorek (Allium Schoenoprasum L., 2n=16, 32) 4. Cebula siedmiolatka (Allium fistolosum L., 2n=16) 5. Cebula wielopiętrowa (Allium fistolosum var viviparum Makino = A. proliferum Schrad) – uważana niekiedy za jedną z botanicznych odmian siedmiolatki 6. Szalotka (Allium ascolonicum L., 2n=16) 7. Czosnek (różne gatunki) np.: - czosnek pospolity - czosnek siatkowy - czosnek niedźwiedzi - czosnek wonny – użytkowany jak szczypiorek, uprawiany w ogrodach Chin, Indii, Japonii oraz Mongolii - czosnek wężowy – uprawiany w Europie Zachodniej

Borówka czarna Vaccinum myrtillus L. Czarna jagoda, czernica, borówka czernica jest niską krzewinką z rodziny wrzosowatych (Ericaceae). Nazwa Vaccinum wywodzi się od łacińskiego słowa vaccae-jagoda, myrtillus dodano do nazwy w XVI wieku ze względu na podobieństwo jagód i liści do mirtu. Borówka czarna występuje w północnej i środkowej Europie, północnej Azji, Ameryce Południowej. W Polsce możemy ją spotkać w lasach iglastych aż do wysokości 1800m n.p.m.

Któż z nas nie cierpiał z powodu przeziębień, Są one plagą szczególnie w sezonie jesienno – zimowym i chociaż nie uważa się ich za ciężką chorobę, powodują wiele nieprzyjemnych dolegliwości. Sięgamy wówczas po aspirynę i inne syntetyczne pochodne salicylanów , co pomaga jedynie na krótko i nie wpływa istotnie na przebieg choroby. Tym bardziej, że istnieje duża grupa chorych, dla których aspiryna i jej pochodne są wręcz przeciwwskazane. Znamy jej niekorzystny wpływ na przebieg choroby wrzodowej, w której nasilenie dolegliwości także pojawia się jesienią. Coraz częściej mówi się o uczuleniach na salicylany, o astmie aspirynozależnej, tymczasem w arsenale leków naturalnych mamy znakomity środek, który nie tylko łagodzi objawy i przyspiesza zdrowienie, ale zastosowany odpowiednio wcześnie przeziębieniom zapobiega. Lekiem tym jest czarny bez.

Czosnek pospolity (Allium Sativum )

Według mojej oceny, najbardziej wszechstronną w działaniu i niedocenianą rośliną jest czosnek. Jest on rośliną z rodziny liliowatych, kuzynem cebuli, pora, szczypiorku i szalotki, nazywany "cuchnącą różą".

Uprawia się ponad 300 jego rodzajów. Znany nam wszystkim jest czosnek z białą łuską, ale np.: czosnek włoski lub meksykański ma łuskę różową lub purpurową i bardziej łagodny smak. Pochodzi z Azji Środkowej.

Fasola to jednoroczna roślina z rodziny motylkowatych. Jest jedną z najstarszych roślin uprawnych. Ślady jej upraw w Ameryce Środkowej i Południowej mają ponad 7 tysięcy lat. Po odkryciu Ameryki Hiszpanie i Portugalczycy przywieźli do Europy dwa jej gatunki, znane i uprawiane do dziś w całej Europie: fasolę zwyczajną (Phaseolus vulgaris L) i fasolę wielokwiatową (Phaseolus multiflorus Wild.)

W Europie fasolę uprawiano początkowo w ogrodach botanicznych i przyklasztornych, jako egzotyczną ciekawostkę. Z czasem doceniono także jej właściwości odżywcze – jest wymieniana m.in. jako jedna z upraw w ogrodach cesarskich Karola Wielkiego.

Ziele glistnika – Herba Chelidonii, podobnie jak i inne części glistnika jaskółczego ziela są niezmiernie cennym i efektywnie działającym surowcem uwzględnianym przez większość farmakopei. Zajmuję się tą rośliną od kilkunastu lat, badając skład chemiczny, właściwości farmakologiczne i toksykologiczne. W każdym etapie badań i przy analizowaniu literatury zagranicznej zawsze mnie zadziwia i składania do dalszych eksperymentów. Glistnik jaskółcze ziele jest łatwy w uprawie. Można go pozyskiwać także z natury.

Na światowym rynku zdrowej żywności coraz większe zainteresowanie wzbudza gryka. Grykę uprawiano już przed 4000 laty. Aktualnie największe uprawy tego zboża znajdują się w rejonach podkaukaskich, Chinach i Brazylii. Do Polski ziarno gryki dotarło wraz z najazdem Tatarów i osiedleniem się ich na terenach wschodnich. Dlatego spotykamy inną nazwę gryki - tatarka. W Polsce uprawa gryki jest najbardziej rozpowszechniona w rejonie południowo – wschodnim (okolice Janowa Lubelskiego).

Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna) i dwuszyjkowy (C. oxycantha)

W czasach, kiedy człowiekowi częściej zagraża miażdżyca, choroby serca i zawał, coraz większym dobrodziejstwem staje się głóg. Głóg to cierniste drzewo lub słabo rozgałęziony krzew. Lubi rosnąć na słonecznych leśnych polanach, porębach, skrajach lasów, przydrożach, czasem bywa sadzony dla ozdoby w parkach i ogrodach. W maju i czerwcu jest pokryty obfitością białych kwiatów, które w czasie upalnej pogody szybko osypują się.

Kto z nas nie zna smaku imbirowych ciasteczek babuni. W kuchni staropolskiej dodawano sproszkowany korzeń do pierników, deserów, likierów i kompotów. Wraz ze wzrostem zainteresowania kuchnią azjatycką imbir w postaci korzenia trafił do dań mięsnych i warzywnych. Poza tymi dwiema postaciami w sklepach z orientalną żywnością możemy spotkać imbir kandyzowany i marynowany, który jest ciekawym dodatkiem np. do sushi. Wśród alkoholi popularność zdobywają powoli wódka i piwo imbirowe. Imbir wchodzi też w skład popularnej przyprawy curry.

Jedno jabłko, a tyle witamin…

Jedno jabłko z wieczora i nie trzeba doktora – głosi jedno z popularnych polskich powiedzeń. Jabłko wywołuje z reguły pozytywne skojarzenia i właśnie dlatego bardzo często staje się znakiem rozpoznawczym wielu firm i popularnym gadżetem reklamowym. Najbardziej znany owoc świata (na całym świecie jest ponad 3 mln ha sadów), oprócz tego że jest pyszny, ma pozytywny wpływ na nasze zdrowie.

Prawdopodobnie nazwa "kawa" pochodzi, podobnie jak koniak czy szampan, od nazwy miejsca pochodzenia, czyli etiopskiej prowincji Kaffa. Do Europy kawa dotarła dopiero w XVII w, w czasie inwazji tureckiej. Do Polski trafiła wraz z powrotem spod Wiednia króla Jana III Sobieskiego.

Koper ogrodowy (Anethum graveolens L.) to gatunek należący do rodziny selerowatych. Jest to roślina jednoroczna, sinawozielona, silnie aromatyczna o drobnych potrójnie pierzastych nitkowatych liściach. W lipcu szczyty pędów zakończone są kremowożółtymi baldachami, z których wysypują się ciemnobrązowe nasiona.

Lipa (Tilia)

Lipa jest drzewem liściastym dorastającym do około 30m wysokości. Jest szeroko rozpowszechniona w naszym klimacie i posiada wiele odmian. Wartość leczniczą wykazuje zarówno lipa drobno, jak i szerokolistna. Jest drzewem długowiecznym. Najstarsza polska lipa ma blisko 500 lat, ale poza naszym krajem żyją również osobniki 800 letnie. Lipa szerokolistna kwitnie w końcu czerwca i lipcu, a drobnolistna dwa tygodnie wcześniej. 

Lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale) to bylina należąca do rodziny selerowatych o bardzo charakterystycznym zapachu określanym jako "maggi". Lubczyk dzieli tę nazwę z bardzo popularnym, pikantnym sosem, w którym jest on ważnym składnikiem. Jest rośliną wieloletnią i osiąga wysokość 0.5 m do 1.5 m. Surowcem farmaceutycznym są liście i korzeń.

Malina jest krzewem owocowym szeroko rozpowszechnionym w strefie klimatu umiarkowanego. Znakomicie nadaje się do uprawy w ogrodach i na plantacjach. Jest mało wymagająca i występuje w wielu odmianach. Jej bliską krewną jest popularna jeżyna, o której własnościach leczniczych znajdujemy wzmianki w starożytnych pismach greckich.

Niebywałym osiągnięciem nowoczesnej medycyny stało się wprowadzenie do leczenia miłorzębu dwuklapowego (po łacinie Ginkgo biloba). Skrzętne badania kliniczne nad jego leczniczą mocą trwają na świecie od ponad półwiecza. Udowodniono niezbicie, że jest on przyjacielem zdrowia współczesnego człowieka

Mniszek pospolity (taraxacum officinale Web.), zwany też dmuchawcem lub mleczem, występuje w całej Europie na łąkach, pastwiskach i w ogrodach - rosnąć może właściwie w każdym miejscu, z wyjątkiem gęstych lasów i mokradeł; nie ma też specjalnych wymagań glebowych.

Tropaeolum majus – nasturcja jako przyprawa i lek Nasturcja – Tropaeolum majus L. = Nasturtium z rodziny Tropaeolaceae bogata jest w glukozynolaty, czyli organiczne związki siarki, w tym w formie olejku gorczycznego oraz glikozydów siarkowych.

Oczar wirginijski (Hamamelis virginiana) zwany też orzechem czarnoksięskim (Witch hazel) jest rośliną z rodziny Oczarowatych (Hamamelidaceae). W stanie naturalnym można go spotkać we wschodnich stanach USA oraz w Kanadzie. W Polsce, ze względu na wyjątkową urodę jest sadzony w parkach i ogrodach. Bogate kolekcje starszych krzewów oczarów znajdują się w aboretach w Rogowie i Kórniku.

Papaja (Carica papaya)

(inne nazwy: melonowiec właściwy, drzewo melonowe)

Pochodzi z Ameryki Środkowej i znana była tam już w epoce prekolumbijskiej. Obecnie uprawiana jest w całej strefie międzyzwrotnikowej. Kwitnie i owocuje przez cały rok.

Papryka (Capsicum L) [rodzina psiankowatych (Solanaceae Juss)] jest półkrzewem. Rodzaj ten liczy 4 gatunki: Capsicum angulosum Mill. (2n=24); Capsicum conicum Meyer (2n=24); Capsicum pubescens R. et P (2n=24); Capsicum annuum L. (2n=24)

Pokrzywa (Urtica dioica L.) od wieków towarzyszy człowiekowi, rosnąc w pobliżu zabudowań, na pastwiskach, polanach, w wilgotnych lasach liściastych oraz nad brzegami rzek i jezior. O jej leczniczych i odżywczych właściwościach pisali już starożytni: Hipokrates i Scribonius Largus, a później św. Hildegarda i Paracelsus

W starożytnej Grecji rokitnik ceniony był głównie jako przysmak i środek leczniczy dla koni. Młode liście i pędy rośliny dodawane do paszy sprawiały, że zwierzęta szybko przybierały na wadze, a ich sierść była gęsta i bardzo lśniąca. Znalazło to odzwierciedlenie w nazewnictwie rośliny. Jego nazwa rodzajowa (Hippophaë) składa się z dwóch słów greckich: hippos = koń, phaos = błyszczący.

Dzika róża (Rosa canina), zwana też szypszyną, to krzew o zwieszających się gałązkach, pokrytych licznymi, haczykowato zagiętymi kolcami. Różowe lub białe kwiaty pojawiają się w maju i czerwcu. Szkarłatnoczerwone, lekko wydłużone „owoce”, zwane szupinkami lub kogutkami, dojrzewają we wrześniu. W rzeczywistości są to owoce pozorne; właściwe owoce, o formie niewielkich owłosionych orzeszków, znajdują się w ich środku.

Skrzyp polny (Equisetum arvense) 

Roślina popularna w całym kraju. Rośnie na glebach piaszczystych, najczęściej na nieużytkach, przy drogach, nad rzekami, jest chwastem wielu upraw. Trudny do wyplenienia, gdyż z każdego małego odcinka kłącza rozgałęzionego w ziemi wyrasta nowa roślinka. Wiosną wyrastają najpierw pędy zarodnikowe zakończone kłosem, a po ich zaniku pojawiają się pędy płone z okółkowo ułożonymi gałązkami. Nazwa rośliny wywodzi się prawdopodobnie od tego, że przy pocieraniu jej w palcach słychać chrzęst, skrzypienie.

Wierzbownica wąskolistna(wierzbówka kiprzyca) – Epilobium angustifolium (Chamaenerion angustifolium) jest byliną z rodziny wiesiołkowatych (Oenotheraceae), występującą na półkuli północnej, także w Polsce. Surowcem wykorzystywanym w lecznictwie są: ziele (Epilobi herba) i korzeń wierzbówki (Epilobi radix).

Olej z wiesiołka ma ogromne znaczenie w metabolizmie człowieka. Skutecznie wspomaga terapię atopowego zapalenia skóry, artretyzmu, jak również neuropatii cukrzycowej, zapobiega wypadaniu włosów, przyśpiesza gojenie ran, wzmacnia układ odpornościowy organizmu, pomaga zwalczać migrenę, a nawet wspiera terapię antyalkoholową.

Żeń-szeń (łac. Panax Ginseng) Nazwa rośliny pochodzi od chińskiego słowa Ren-Shen co w dosłownym tłumaczeniu oznacza “Człowiecza Roślina” ponieważ korzenie żeń-szenia często swoim wyglądem przypominają właśnie postać człowieka. Wszechstronne właściwości żeń-szenia znalazły odbicie w naukowej nazwie tego zioła - Panax. Słowo to, wywodzące się z łacińskiego "panaceum" - mitycznego leku na wszystkie dolegliwości, oznacza "leczący wszystko".

W wielu domach niemal odeszły w zapomnienie. Sporo osób uznało je za przestarzałe i pospolite. Ich miejsce zajęły ryż, kasze, makarony. Dzisiaj wracają na nasze stoły w wielkim stylu. Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła nawet rok 2008 rokiem... ziemniaka. Eksperci Wydziału ONZ ds. Wyżywienia i Rolnictwa zwrócili uwagę na właściwości odżywcze i zdrowotne ziemniaków. Mają one wiele dobrej jakości białek i aminokwasów, a jeden średniej wielkości ziemniak pokrywa 50 % dziennego zapotrzebowania organizmu człowieka na witaminę C oraz 20 % codziennej dawki potasu.

Któż nie zna drobnych, czerwonych i cierpkich owoców żurawiny – drobnej, wiecznie zielonej krzewinki. Niegdyś rosła ona powszechnie na torfowiskach i w bagiennych lasach Europy północnej i wschodniej, a także na Syberii, w Kanadzie i na północy Stanów Zjednoczonych. Niestety na skutek osuszania bagien i torfowisk obecnie w Europie występuje coraz rzadziej.

Żyworódka Pierzasta (nazwa łacińska - Calanchoe pinnata)

Spolszczona nazwa rośliny - Żyworódka Pierzasta została wybrana bardzo niefortunnie. Żyworodność jest bowiem formą rozrodu typową dla ssaków - cały rozwój organizmu zachodzi w organizmie matki. Nazwę żyworódki ma też rodzaj jaszczurki. Skojarzenie wzięło się zapewne stąd, że roślina ta rozmnaża się, tworząc na brzegach liści rozmnóżki w formie małych roślinek, które łatwo odpadają i zakorzeniają się w ziemi.