Wymiatacze wolnych rodników

Wraz ze wzrostem zainteresowania wolnorodnikową teorią starzenia się, powstawania miażdżycy i nowotworów, coraz więcej uwagi naukowcy poświęcają związkom, które unieszkodliwiają wolne rodniki. Związki te to antyoksydanty, zwane też wymiataczami wolnych rodników.

Do niedawna uważano, że najsilniejsze działanie antyoksydacyjne wywierają witaminy C i E oraz karoteny, selen, cynk i niektóre nienasycone kwasy tłuszczowe. Najnowsze badania wykazały, że jeszcze silniejszym działaniem antyoksydacyjnym charakteryzują się zawarte w roślinach polifenole, szczególnie zaś antocyjany, to jest grupa polifenoli będących jednocześnie barwnikami roślinnymi. Stąd też podstawowym orężem w walce z wolnymi rodnikami są rośliny, które stanowią najobfitsze, naturalne źródło antyoksydantów.

Dla przykładu przedstawimy najważniejsze grupy tych związków.

• Antocyjany –to barwniki roślinne czerwone, niebieskie lub fioletowe, nadające barwę kwiatom, owocom, często także liściom i łodygom. Chronią one przed szkodliwym działaniem promieni UV, stąd ich zawartość w roślinie jest proporcjonalna do jej ekspozycji na słońce. Szczególnie bogate w związki antocyjanowe są owoce bzu czarnego, borowki czernicy, aronii, tarniny, porzeczki czarnej, bażyny, żurawiny, borówki brusznicy, czerwonych odmian winorośli, kwiaty malwy czarnej, bławatka i hibiskusa.
• Flawonoidy – to substancje roślinne o charakterze barwników, zwykle żółtych, Poza efektem antyoksydacyjnym wykazują różnorodne działania farmakologiczne: między innymi uszczelniają naczynia krwionośne i hamują tworzenie zakrzepów. Podobnie jak w przypadku antocyjanów, ich stężenie zależy od intensywności nasłonecznienia rośliny, gdyż są to związki chroniące roślinę przed promieniami UV. Surowce szczególnie bogate we flawonoidy to pączki japońskiego drzewa – Sophora japonica, ziele gryki, liście miłorzębu japońskiego, kwiatostan głogu, liść brzozy, kwiat bzu czarnego oraz zielone warzywa.
• Karotenoidy - to barwniki roślinne nadające kwiatom i owocom barwę żółtą i pomarańczową. Wiele badań wskazuje, że spożywanie żywności bogatej w karotenoidy i witaminy antyoksydacyjne zmniejsza ryzyko chorób serca i powstawania raka. Do najbardziej znanych i czynnych farmakologiczne związków należą: beta–karoten, likopen, luteina i zeaksantyna. W wielu badaniach stwierdzono szczególne znaczenie likopenu w prewencji chorób serca i choroby nowotworowej - na terenach, gdzie często jada się przetwory z pomidorów, rzadziej występują przypadki raka prostaty i szyjki macicy oraz różnego typu nowotwory przewodu pokarmowego, a także choroba niedokrwienna serca. Stwierdzono korelację między stężeniem likopenu w surowicy krwi a częstością występowania raka piersi. Niski poziom likopenu w surowicy krwi wiąże się też ze wzrostem śmiertelności z powodu chorób serca i udarów mózgu.
• Katechiny i garbniki – to związki o właściwościach antyoksydacyjnych. Są one zawarte między innymi w liściach krzewu herbacianego - camelia sinensis. W Japonii przeprowadzono badania 8,5 tysiąca osób w wieku średnim i stwierdzono, że im więcej filiżanek zielonej herbaty wypijali badani w ciągu dnia, tym lepiej się czuli i mieli prawidłowy poziom cholesterolu we krwi.
• Witamina E - nazywana jest witaminą młodości, posiada nie tylko silne właściwości przeciwutleniające, ale również reguluje poziom wolnych rodników. Określony, naturalny poziom wolnych rodników w naszym organizmie jest konieczny dla prawidłowej odnowy tkanek oraz ochrony przed infekcjami. Witamina E należy do grupy witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i występuje przede wszystkim w olejach roślinnych.
• Selen – to jeden z koniecznych katalizatorów naszych własnych mechanizmów antyoksydacyjnych. Występuje przede wszystkim w zbożach, ryżu i mięsie. Niedobór selenu sprzyja rozwojowi miażdżycy, co potwierdzaja badania epidemiologiczne. Selen chroni także przed zatruciem niektórymi metalami, tworzy bowiem rozpuszczalne, mniej toksyczne związki z kadmem, srebrem, talem i ołowiem.
• Witamina C – znajduje się w większości roślin, szczególnie duże jej ilości zawierają owoce dzikiej róży, aronii i czarnej porzeczki. Warto zaznaczyć, że naturalna postać witaminy C w połączeniu z flawonoidami, obficie występującymi w roślinach, posiada bardzo wysoką aktywność biologiczną i dużą trwałość, w przeciwieństwie do jej syntetycznego analogu.

Najlepszą obroną jest dieta

Prawidłowa dieta powinna być bogata w naturalne substancje antyoksydacyjne. Nie jest to wcale trudne, ponieważ występują one w większości owoców i warzyw. W tabelach 1 i 2 zestawiono zawartość dwóch dobrze znanych antyoksydantów - witaminy C i E w wybranych produktach roślinnych.

 TAB 1 Zawartość witaminy C (kwasu askorbinowego) w wybranych produktach roślinnych.  
(wg Moszczyński, Pyć, 1999)

 TAB 2 Zawartość witaminy E w wybranych produktach spożywczych. (wg Moszczyński, Pyć, 1999)

Także przyprawy, nadające właściwy smak i koloryt każdej kuchni, stanowią jednocześnie bogate źródło antyoksydantów. W tabeli 3 zestawiono niektóre znane zioła przyprawowe i porównano ich aktywność antyoksydacyjną.

Wiele z nich możemy z powodzeniem uprawiać w przydomowym ogródku, na balkonie lub na parapecie okiennym. Dodawanie naturalnych przypraw do potraw nie tylko podnosi walory smakowe dań, ale ja widzimy w tabeli ma istotny wpływ na zdrowie.

 
Tabela 3   Właściwości antyoksydacyjne wybranych przypraw roślinnych (wg Halliwell i in, 1995)

Wydaje się więc oczywiste, że dieta zdrowia i młodości, to dieta wegetariańska, gdzie źródłem białka są produkty roślinne. Jest ona szczególne zalecana w stanach zagrożenia rozwojem wolnorodnikowych spustoszeń.

Komu grozi stres oksydacyjny

Przede wszystkim ludziom starszym, ponieważ w miarę upływu lat sprawność mechanizmów antyoksydacyjnych ulega osłabieniu. Można jednak powiedzieć, że zagrożenie stresem oksydacyjnym dotyczy w zasadzie każdego, ponieważ żyjemy w czasach, kiedy powszechnie jesteśmy narażani na czynniki wywołujące niekontrolowaną aktywację wolnych rodników. Istotny udział w wolnorodnikowym zagrożeniu ma również nadużywanie leków. Dla przykładu, antybiotyki jeszcze długo po zakończeniu terapii pozostają w ustroju i generują powstawanie rodników, zwiększając ryzyko wystąpienia zmian nowotworowych. Częste zjawisko pojawiania się gorączki, w trakcie lub w krótkim czasie po leczeniu antybiotykiem, jest wywołane właśnie przez niekontrolowany rozwój wolnych rodników. W grupie podwyższonego ryzyka znajdują się też palacze, ponieważ jeden „dymek” papierosowy powoduje powstanie 1015 wolnych rodników. Nadmierne tworzenie wolnych rodników występuje ponadto w wielu przewlekłych chorobach, między innymi w nadciśnieniu, miażdżycy, reumatyzmie, cukrzycy, nowotworach.

We wszystkich opisanych wyżej przypadkach należy koniecznie stosować antyoksydanty, najlepiej pochodzenia naturalnego. Są one dostępne w aptekach i sklepach zielarskich. Warto też spróbować przejść na wegetarianizm, albo przynajmniej jeść mięso w umiarkowanych ilościach i koniecznie odpowiednio je przyprawiać.

Szerzej o tym zagadnieniu piszemy w artykule Wolne rodniki - rogowie, czy sprzymierzeńcy 

Zapamiętaj !

Witamina C – Znajduje się w większości roślin, szczególnie duże jej ilości zawierają owoce dzikiej róży i czarnej porzeczki. Warto zaznaczyć, że naturalna postać witaminy C w połączeniu z flawonoidami, obficie występującymi w roślinach, posiada bardzo wysoką aktywność biologiczną i dużą trwałość w przeciwieństwie do jej syntetycznego analogu.

Jednym z najsilniejszych naturalnych antyoksydantów pochodzenia roślinnego są antocyjany, zawarte w owocach aronii.

Badania wykonane na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego potwierdziły bardzo silne właściwości antyoksydacyjne zjonizowanej wody alkalicznej (www.zdrowawoda.info).

dr Bożena Ryczkowska

fot: Katarzyna Szymańska